Jiyana Îmam Ehmed Bîn Henbel

Mele EMÎN
Mizgîn/Hêjmara 33

Îmam Ehmed bîn Henbel li gor salnameya koçî(hîcrî) di sala 164'an de li Bexdayê hatiye cîhanê. Navê wî yê rastî Ebû Ebdûllah Ehmed îbn-î Muhemmed îbn-î Henbel îbn-î Hîlal Eş-Şeybanî ye. Diya Îmam Ehmed û bavê wî ji qebileya Şeybaniyan in. Navê Henbel, navê bavê Îmam Ehmed nîn e, navê kalê wî ye. Navê bavê wî Muhemmed bîn Henbel bîn Hîlal e. Navê diya wî Safiye bîntî Meymûne ye.
Malbata Îmam Ehmed berê li Xorasanê diman. Kalê wî waliyê wîlayeta Serahsê bû. Bavê wî di artêşa Îslamê de vezîfeya fermandariyê dikir. Demek paşê malbata Îmam Ehmed ji Xorasanê çûne Bexdayê û li wir bi siltanên Ebbasî re têkilî danîne. Piştê ku ev malbat li Bexdayê bicih bû, demek paşê bavê Ehmed bîn Henbel jiyana xwe ji dest da. Li gora ku dîrokzan radigihînin, wexta ku bavê Îmam Ehmed wefat kir, emrê wî 30 salî derbas nekiribû. Ehmed kurê Henbel di jiyana xwe de qet bavê xwe nediye. Lewra dema ku bavê wî jiyana xwe ji dest daye, ew di qumatekî de zarokek pirr biçûk bûye.

Îmam Ehmed ji ber ku bavê wî wefat kir, di jiyana xwe de pirr êş û elem kişand û bi gellek zor û zehmetiyan re rû bi rû ma. Jiyana wî jî mîna jiyana pirî aliman, di nava xizaniyê de derbas bûye. Tê zanîn ku Xwedê Teala, aliman bi hinek tiştan îmtihan dike. Alim bi van tiştên ku îmtihan dibin, digihîjin û pêşve diçin. Di jiyana Îmam Ehmed de jî xuya dibe ku ew bi êş û eleman îmtihan bûye. Îmam Ehmed herdem li hemberê zext û zorên jiyanê li ber xwe daye, bi sebr tevgeriyaye, qet rêya xwe şaş nekiriye û di rêya rast de meşiyaye.

Jiyana Îmam Ehmed herdem di nava îlm û îrfanê de derbas bûye. Îmam Ehmed di jiyana xwe ya îlmê de ewul dest bi xwendina Qur'ana Pîroz kiriye. Qur'ana Pîroz hifz kiriye. Paşê li ser zimanê Erebî, îlmên hedîsê, rîvayetên tabiînan, jiyana Pêxemberê me û jiyana sehabe û tabiînan rawestiyaye û lêkolînên berfireh çêkiriye. Bi taybetî ji bona hînbûna hedîsan li Basra, Kûfe, Mekke, Medîne, Şam, Yemen û El Cezîrê geriyaye. Demek dirêj li ber İmam Şafiî maye. Ji wî dersa hedîsê girtiye. Di nava aliman de tê zanîn û tê gotin ku Îmam Şafiî di fiqihê de ustadê Îmam Ehmed e. Îmam Şafiî di derheqê Îmam Ehmed de wusa gotiye: "Ez ji Bexdayê hatim. Min li wir, ji Ehmed bîn Henbel pirtir mutteqî û alim kesek nedî."

Wexta ku em li jiyana alimên mezheban mêze dikin, em dibînin ku di navbera wan aliman de têkiliyek xurt hebûye. Tê zanîn ku Îmam Malîk bi salan bi Îmam Ezam Ebû Henîfe re hevaltî kiriye û ji wî fêr girtiye. Îmam Şafiî bi salan li ber Îmam Malîk maye, ji wî fêr girtiye û hedîsên Pêxemberê me (s.X.l) hîn bûye. Berhema mamosteyê xwe, bi nav el-Mûwattayê hifz kiriye. Îmam Ehmed jî demek dirêj li cem Îmam Şafiî maye û ji wî hedîsên Pêxembere me (s.X.l) û fiqha rêbaza mezheban hîn bûye. Berbiçav e ku di navbera hemî Îmamên mezheban de di warê îlmê de danûstendin çêbûne. Ev rewş rê li ber fiqha Îslamê vekiriye. Bi vê awayê mezhebên ku hatine damezrandin, fikr û ramanên wan zexm û ewledar bûne. Îmam Ehmed qet nedisekinî, herdem bi tehsîla îlmê ve mijûl dibû. Wî di jiyana xwe de ji pirî aliman fêr girtiye. Alimên ku ji wan fêr girtiye, yên sereke ev in: Xwendekarê Îmam Ezam, Îmam Ebû Yûsif, Hûşeym îbn-î Beşîr, Sûfyan îbn-î Ûyeyne, Yehya îbn-î Seîd el- Qattan, Evdirrehman îbn-î Mehdî, Îmam Şafiî û Ebdûrrezzak îbn-î Hemman.

Îmam Ehmed bi piranî wek alimê îlmê hedîs tê nasîn. Lewra ew herdem di jiyana xwe de li ser îlma hedîs xebitiye, rîwayetên ku ji Resûlê Xwedê hatine ragihandin berhev kiriye, di sohbetên xwe yê îlmî de herdem bi hedîs axiviye û di vê babetê de berhema xwe ya "el-Musned" ku di îlma hedîs de çavkanî tê qebûlkirin, nivîsandiye. Ji ber vê sedemê îbn-î Kûteybe, îbn-î Cerîr et-Taberî, Tahavî, Îbn-î Ebdilberr û Îmam Xezalî gotine ku tenê Îmam Ehmed alimê îlmê hedîs e. Lêbelê Îmam Ehmed di heman demê de alimê îlmê fiqhê ye. Girîngiya ku daye îlmê hedîs di fetwayên wî de jî diyar dibe. Di fetwayên xwe de herî zêde giranî dida rîwayetan. Pirr hindik qiyas û îctîhadê bikar dianî. Hema hema di hemî meseleyan de wexta çareserî digeriya, pêşî li Qur'an û sunnetê mêze dikir. Paşê serî li nêrînên sehabe û tabiînan dida. Îmam Ehmed qiyas û îctîhadê, wek çareseriyên dawiyê dihesiband; di tehsîla îlmê xwe de qet li ser mijarên vala nedisekinî û bi mijarên vala ve mijûl nedibûn. Piştê serdema van alimên hêja, pirî mirov li ser mijarên vala sekinîne, li ser van mijaran pirtûk nivîsandine û ketine nava gengeşiyên tundî. Mirovên nezan, îlmê kirine qurbana xwe. Ji ber vê sedemê qedr û qîmeta îlmê ji holê rabûye.

Îmam Ehmed xwediyê zuhd û teqwayê bû. Ji ber ku ev taybetiyên wî hebûn, gel ji wî pirr hez dikir. Wexta Îmam Ehmed li mizgeftê we'az dida, girseyek mezin diçûn mizgeftê ji îlma wî sûd werdigirtin. Tê ragihandin ku nêzikî 5 hezar kes, beşdarê sohbetên wî dibûn. Civatên ku Îmam Ehmed tê de dima, di wan civatan de weqar, tewazû û dilaramî xwe nîşan didan.

Îmam Ehmed nedixwest ku fetwayên ku dide bêne nivîsîn û ragihandin. Li gor wî îlmên ku divê bêne nivîsîn, Qur'an û Sunnet e. Nêrîna wî bi kurtasî ev bû. Lê xwendekarên wî, pîştî wefata wî, ji mamosteyên xwe pirr pirtûk ragihandine. Pirtûkên ku ji Îmam Ehmed ragihandine, di nav wan de herî navdar pirtûka wî ya bi nav "el-Musned" e. Îmam Ehmed ji bona vê pirtûkê pirr hewl daye û li ser wî pirr lêkolîn çêkiriye. Sî hezarî zêdetir hedîs, di nav vê pirtûkê de hene. Îmam Ehmed van hedîsan di nav du sed û pêncî hezar heb hedîsan de hilbijartiye. Bi vê awayê van hedîsan di vê pirtûkê de nivîsandiye. El-Musnedê kurên Îmam Ehmed, Salih û Evdillah rîwayet kirine. El Musned cara yekemîn li gor salnameya koçî di sala 1313'an de li Misrê hatiye çapkirin. Musneda Îmam Ehmed di her dewr û zemanî de ji aliyên mislimanan ve qedr û qîmetek mezin dîtiye û pirr hatiye xwendin. Xeynê vê pirtûka wî, pirtûkên ku ji nesihet, nêrîn û fetwayên Îmam Ehmed pêk tên, ji aliyên kurên wî û xwendekarên wî ve hatine berhevkirin û çapkirin. Pirtûkên ku piştê wefata Îmam Ehmed hatine berhevkirin û çapkirin ev in: 1-Kîtabu's Sunne 2-Kîtabu'z Zuhd 3-Kîtabu's Selat (ev pirtûk li gor salnameya koçî di sala 1223'an de li Qehireyê çap bûye) 4-Kîtabu'l verâ ve'l Îmân.5-Kîtabû'r Reddî ala'l Cehmiyye Ve'z Zenâdiqa 6-Kîtâbu'l Eşrîbe 7-Kîtabu'l Mesâîl 8-Cuz fî Ûsulû's sehabe.10-er-Red du alâ Men îdda't Tenakûda fî'l Qur'an 11-et- Tefsîr 12-en-Nasîl ve'l- Mensûh 13-et Tarîx 14-Hedîsû Şu'be 15-el-Muqeddem ve'l Muexxer fî'l Qur'an 16-Vucûbû'l Qur'an 17- Menâsîqû'l Kebîr ve's sagîr 18-el-Cerhû ve't Ta'dîl 19-Kîtabû'l Îlel ve Me'rîfetû'r Rîcal

Îmam Ehmed di jiyana xwe de pirr xwendekar perwerde kiriye. Xwendekarên ku ji wî fêr girtine û yên ku ji wî hedîs ragihandine ev in: Kurên wî yên Evdillah û Salih, Bûxarî, Muslîm, Ebû Davûd, Tîrmîzî, Nesaî, Yehya îbn-î Mûîn, Elî îbn-î Medînî, Ebû Zûr'a er-Razî, Ebû Xetîm er- Razî, Ebû Bekr el-Esrem (navê wî yê rastî Ehmed b.Muhemmed b.Hanî ye) Ebdulmelîk b.Ebdulhemîd b. Mihran, Ebû Bekr el-Merzevî, Harb b.Îsmaîl el-Henzalî el-Kirmânî û Îbrahîm b.Îsheq el-Harbî.

Mezheba Henbelî mîna mezhebên din li hemî deverên cihanê belav nebûye. Tenê li erdnîgariya Sûdî Erebîstanê belav bûye.

Ji ber nasîna vê mezhebê em hinek qala nêrînên wî bikin. Li gor mezheba Henbelî deriyê îctihadê nehatiye girtin. Heta roja qiyametê, wê deriyê îctihadê vekirî bimîne. Henbelî dibêjin ku di her sedsalî de muctehîdek mûtlaq pêwîst e. Di her sedsalê de hebûna muctehîdek mûtlaq farzê kîfaye ye. Lewra misliman di her sedsalî de bi bûyerên cûr bi cûr ve rû bi rû dimînin. Ev rewş jî pêwîstiya muctehîdan derdixîne holê.

Îmam Ehmed li ser rêvebirî û siyaseta Îslamî jî sekiniye. Ew di derbarê xelîfe û xîlafetê de mîna sehabe û tebiînan difikire. Di mijara rêvebiriya Îslamê de tabiyê nêrînên selef-î salihan dibe. Li gor Selefan, xelîfe karê mirovê ku liyaqê meqama xîlafetê bibîne, piştî xwe ji bona vê meqamê pêşniyar bike. Lê Îmam Ehmed di vê mijarê de bîata mu'mînan wek gotina dawî qebûl kiriye. Îmam Ehmed di çarçova vê ayeta ku dibêje ku: "Karên wan, di navbera wan de bi îstîşareyê ye.” (Şûra, 38) tevgeriyaye û di derbarên rêvebirî û siyaseta Îslamî de nêrînên xwe pêşkêşê gel kiriye.

Îmam Ehmed wexta siltanek jê re diyarî bianiya, ji xwe re nedigirt. Li gel belav dikir. Di jiyana xwe de qet ji bona berjewendiya cihanê neaxiviye û fetwa nedaye. Îmam Ehmed herdem bi we'az û gotinên xwe, şîret li siltanan dikir. Rêya rast û baş, nîşanê wan didan.

Tê zanîn ku di dema dewleta Ebbasî de mezheba fermî Mûtezîle bû. Alîgirên Mûtezîleyê kî nerînin wan nepêjirandana, bi wan re diketin nav gengeşiyê. Dewleta Ebbasî jî li gor nerînên mezheba xwe ya fermî tevdigeriyan. Mezheba Mûtezîleyê nêrîna "Qur'an mehlûq e" diparastin. Pirî alim û mirovên bawermend, vê nêrîna şaş qebûl nedikirin. Ji ber vê yekê ji dewleta Ebbasî zilm, zordarî û tedayî didiyan. Îmam Ehmed jî mîna van alim û mirovên bawermend, fikra ku mezheba Mûtezilê diparast, qet qebûl nedikir. Dewleta Ebbasî ên ku vê fikrê qebûl nedikirin, wan digirtin binçav. Vê fikrê Mûtezîlê, bi wan bi zilm û zordariyê ve didan qebûlkirinê. Ên ku qebûl nedikirin, dewleta Ebbasî wan diavêt girtîgehê.Wan dida ber lêdana û îşkencê li wan dikirin.

Di dema Siltan Mû'tasin û Vasik de Îmam Ehmed, ji bo fikrên ku mezheba Mûtezîlê qebûl bike, ji aliyê dewleta Ebbasî ve pirr gef xwariye û îşkence dîtiye. Lê dîsa jî Îmam Ehmed li ber xwe daye. Fikrê ku Mûtezîleyan digotin "Qur'an mehlûq e", qet qebûl nekiriye. Îmam Ehmed bi giştî 14 sal di bin zilm û zordestiya dewleta Ebbasî de maye. 28 meh jî di girtîgehê de îşkence dîtiye. Çi kirine, çi nekirine Îmam Ehmed ji fikrên xwe yê rast û pak neziviriye. Paş de gav neavêtiye. Têkoşînek bêhempa ku divê em jê mînak bigrin daniye holê.

Dewleta Ebbasî mêze dike ku van êrîş û kiryaran, Îmam Ehmed ji doza xwe nazivrîne, neçar dimîne ku wî ji girtîgehê derxe. Îmam Ehmed pêvojaya ku di girtîgehê de maye, pirr êş û elem kişandiye. Ji ber lêdan û îşkenceyan, nexweşiyên cûr bi cûr lê peyda bûne. Îmam Ehmed di dawiya emrê xwe de jiyanek pirr zor û dijwar derbas kiriye. Hetta ji ber nexweşiya xwe, nikaribûye biçe mizgeftê. Bêguman van zext û zoriyên ku Îmam Ehmed dîtiye, rastiya îmtîhana cihanê ye. Pêxemberê me (s.X.l) di hedîsek xwe de diyar dike: "Her mirov li gor asta îmana xwe, bi belayan ve îmtihan dibe." Îmam Ehmed jî mîna hemî bawermendan, bi zext û zorên cihanê ve îmtihan bûye. Bi îzna Xwedê Teala bi helwest û têkoşîna xwe ya bêhempa, di vê îmtihana dijwar de serkeftinek mezin bidest xistiye.

Pêwîst e em bînin ziman ku dema dewleta Ebbasî de tenê Îmam Ehmed zilm û tedayiyê nedîye. Pirî alim, zilm û tedayî ji dewleta Ebbasî dîtine. Di dema siltan el-Mutewekkîl de ev rêvebiriya jakoben hinek sist bûye. Bi vê awayê misliman jî di jiyana xwe de hinek rehetî dîtine.

Me berê jî anîbû ziman, Îmam Ehmed ji ber nexweşiya xwe di dawiya emrê xwe de pirî caran nikaribûye biçe mizgeftê. Lê çi dibe bila bibe Îmam Ehmed ji we'az û şîretên xwe yê xweş û delal dûr nemaye. Herdem bi we'az û şîretên xwe mislimanan hişyar û ronî kiriye. Rêya rast nîşanî wan daye. Îmam Ehmed li dû xwe îlmek mezin, pirtûkên hêja, xwendekarên navdar, mezhebek fireh, hêsan û tekoşînek bêhempa hiştiye.

Îmam Ehmed li gor salnameya koçî (hîcrî) di sala 241'an de li Bexdayê wefat kiriye. Wexta definkirinê, bi hezaran mirov çûne ser goristana wî, jê re fatîhe xwendine. Li pey wî pirr xemgîn bûne.

Xwedê Rehma Xwe lê bike.
Ruhê wî şad bike.
Cihê wî bihûşt be. (AMÎN)