Jîyana Bedîüzzeman Saîd-ê Kurdî

Mahmut HOCAOĞLU
Mizgîn/Hejmara 8

Üstad Bedîuzzeman Saîd-ê Kurdî di sala 1876'an de li bajarê Bedlîs'ê, navçeya Hîzan'ê, li gundê Nurs'ê ji dayik bûye. Di sedsala bîstemîn de Bedîuzzeman bi jiyan, tekoşîn, îlm û îmana xwe, deng daye cîhanê. Heyama ku Ustad tê da dijiya, Ommet ji nava îmtehanek mezin û dijwar derbas dibû.


Ew jî di biçûkiya xwe da di çarçova imtihanê da dest bi xebat û tekoşînê kiriye. Ewul perwerdehî û dersa xwe li ber kekê xwe girtiye. Ustad di pêvajoya perwerdehiya xwe da pênç sal li medreseyên bi nav Tax û Pîrmîs xwendiye. Li hemberê bêdadiyê qet tehammul nedikir û her dem li hemberê van bêdadiyan serî radikir. Ji bona ku li hemberê zilm û zordariyê bêdeng nedima, li medreseyek jî pir nedisekinî. Wexta ku li Hîzan'ê îlm hîn dibû, rojekê çar heb feqî bûne yek û bi wî ra şer kirine. Li ser vê yekê Bedîuzzeman derketiye huzura Şêx û jê ra wûsa gotiye: "Şêxê min, wexta bi min ra şer dikin, bila her çar bi hev re nêyn, bila du heb-du heb werin". Van gotinan ji Şêx re pir xweş hatiye û Şêx di derbarê Bedîuzzeman da wûsa gotiye: "Tu xwendekarê min î. Kesek nikare li te tadayî bike".

Bedîuzzeman demek jî li Hizan'ê ma. Paşê, bi kekê xwe yê Mela Evdillah re çû gundê Norşîn'ê. Wexta ku li gund bû xewnek dît. Bedîuzzeman di xewna xwe da dît ku: "Qiyamet qetiyaye. Kaînat ji nû ve hatiye vejînbûn. Di vê hengamê da difikire ku wê çawa biçe serdana Pêxemberê me, Hz Muhammed (s.X.l.). Tê hişê wî ku li ser pirra siratê bisekine. Wexta ku li wir disekine, diçe serdana hemû pêxemberan. Piştî serdana hemû pêxemberan, diçe serdana Hz Muhemmed (s.X.l.) jî" û ji xew şiyar bû. Bedîuzzeman di bin bandora vê xewnê da ma û hêz da tehsîla îlmê.

Wî perwerdehiya xwe ya pir û herî girîng, di heyama ku li Doxûbeyazit'ê dima de, stend. Li Doxûbeyazit'ê, serê sibê li ber Şêx Muhemmed Celalî ders digirt. Êvarê jî diçû ser gora Alimê Kurd, Şêx Ehmedê Xanî. Pirî şevên xwe li ser gora Şêx Ehmedê Xanî derbas dikir. Ji aliyê din, di nav gel da tê gotin ku: "Bedîuzzeman ji Şêx Ehmedê Xanî îlham û feyz girtiye". Te zanîn ku Bedîuzzeman rojek çûye ser gora wî û li wê derê wûsa gotiye: "Şêx Ehmedê Xanî mamostê min ê manewî ye". Li Doxûbeyazit'ê sê meh perwerdehiyê dibîne û îcazet distine. Di nav gel da jî Saîd-ê Kurdî bi vê leqebê li her derê, navdar dibe.

Demek paşê Bedîuzzeman Saîd-ê Kurdî ji Wan'ê diçe Sêrt'ê. Ji wê derê jî diçe Bedlîs'ê. Li Bedlîs'ê Şêx Emîn dibîne. Dîsa vedigere Sêrt'ê û ji Sêrt'ê jî diçe gundê Tîllo'yê. Li Siirt'ê demê xwe yê pir, bi îbadet û bi îlmê derbas dikir. Şevek di xewna xwe da Şêx Evdilqadirê Geylanî dît. Şêx Evdilqadirê Geylanî jê ra wûsa go: 'Mela Saîd here ber serokê Eşîra Mîran, Mustefa Paşa û ji wî ra bêje ku bila qenciyê ferman bike, bila dest ji zilm û zordariyê bikşine û bila nimêj bike. Heger ku van fermanan nêyne cî, wî bukije'. Li ser vê xewnê Bedîuzzeman diçe herêma Eşîra Mîran û li wê derê ji diçe çadira Mustefa Paşa û pê ra hevdîtinek pêk tîne. Mustefa Paşa ji Bedîuzzeman dipirse: “Tu ji bona kîjan sedemê hatî vira?” Li ser pirsa Paşa, Bedîuzzeman bersivek wûsa dide: “Yan tuyê dev ji zilm û zordariyê berdî û tuyê werî ser rêya rast û nimêj bikî, yan jî ezê te bikujim”. Paşa şûra Bedîuzzeman nîşan kir û go: “Tuyê min bi vê şûra qirêj bikujî?” Bedîuzzeman li ser vî gotina Paşa, bersivek wûsa da: 'Şûr jênake, lê dest jêdike'. Di aliyê din da Mustefa Paşa jî wûsa go: 'Di Cizîrê da Alimên ku ez nas dikim tu wan têk bibî, ezê mavzerek bidim te û ezê hemû gotinên te bînim cî’. Bedîuzzeman vê pêşniyarê qebul dike û di munazara îlmê da hemû aliman têk dibe. Mustefa Paşa jî, gotinên Bedîuzzeman tînê cî. Demek li Cizîrê dimîne. Paşê di sala 1884'an de diçe li Mêrdînê dimîne. Dema ku li Mêrdîn’ê bû, rojek sîleyek li leşgerek Osmanlî xist. Vê bûyerê di jiyana Bedîuzzeman da rûpelek nû vekir. Bedîuzzeman li ser vê bûyerê dest avêt xebatên sîyasî. Heta sala 1921'an di herêma Kurdistan’ê da li hemberî rêvebiriya îstîbdata Osmanlî û hevkarên wî têkoşînek Îslamî bilind kir. Leşgerên Osmanlî piştî bûyera Mêrdînê, destê Saîd-ê Kurdî li kelemçê xistin û wî nefiyê Bedlîsê kirin. Bedîuzzeman, demekê li Bedlîsê ma. Li vê derê her dem mirova ji xirabiyê dûr dixist û wan vedixwende tiştên baş û bixêr. Li Bedlîs'ê gellek alim hebûn. Lebelê li Wan'ê alimên bi nav û deng tunebûn. Ji ber vê yekê Walî'yê Wan'ê, Bedîuzzeman dawetê Wan'ê kir. Li ser dawetkirina Walî'yê Wan'ê, Hesen Paşa, Bedîuzzeman çû bajarê Wan’ê. 15 sal li Wan'ê ma. Dema ku li wir bû, ji aliyek îlim hîn dibû, ji aliyê din jî di nava eşîretan de digeriya ku wan îrşad bike.

Wexta ku Bedîuzzeman li Wan'ê dima, rojek di rojnameyekî da nûçeyekî xwend. Nûçe wûsa digo: "Wezîrê Îngilîzîstan'ê Gladson Avam, li meclîse diaxive û di axaftina xwe de diyar dike ku; Heta Qur'an di destê Mislimanan de be, em nikarin li ser wan desthilatdariya xwe deynin. Divê yan em Qur'an'ê ji nava wan derxin, yan jî em wan ji Qur'an'ê sar bikin." Li ser van gotinan, Bedîuzzeman pir zêde li ser Qur'an'a Pîroz xebitî û li ser wî ponijî. Bediüzzaman di vê derbarê de wûsa digo: "Ezê meziniya Qur'an'a Pîroz nîşanê hemî cîhanê bidim." Dema ku Bedîuzzeman li Wan'ê dima, tespît kir ku pirsgirêkên gel ên herî giring ê gel, bêperwerdehî ye. Ji bona wekî medreseya navdar El Ezher, medreseyan li Amed, Wan û Bedlîs'ê veke û navê Medresetûl Zehra bide van medreseyan, Bedîuzzeman di sal 1907'an da diçe Stenbol’ê û li Stenbol’ê Abdulhamîd'ê duyemîn dibîne. Bi daxwaznameyekî fermî, hêvî û daxwaziyên xwe pêşkêş dike.

Daxwaznama Bedîuzzeman di rojnameyên "Şark û Kurdistan'ê" da wûsa hatiye weşandin: “Di Kurdistan'ê de vekirina dibistanan rewşek xweş e. Lebelê tenê mirovên ku Tirkî dizanin, dikarin ji van dibistanan sûd werbigrin. Ji ber vê yekê zarokên Kurd, îlmên ku li dibistanan tê xwendin, fahm nakin. Dibistanen ku nû vedibin, mamostê van dibistanan bi Kurdî nizanin. Ev rewş jî howîtî û tevliheviyê tînê holê. Herweha rojavayî ji bona vê sedemê dengê xwe bilind dikirin. Ji aliyê din, gel di nava teqlît û wehşetê da di ciyê xwe da dijmêre. Ji ber vê yekê gel di nava wehm û gumanan da dimîne. Îro ji ber ku Gelê Kurd di ciyê xwe da disekine, ew jî ji vê rewşê îstîfade dikin. Em dikarin çareseriya van pirsgirêkan wûsa pêşkêş bikin: ‘Ji bona zanebûn û pêşveçûna Gelê Kurd, divê li her derê Kurdistan'ê medresên nû bên vekirin. Ewê ku hene jî divê werin avakirin û ji nû ve werin ganîkirin’. Hingê herkes bibîne ku Gelê Kurd çawa di her warê de pêş ve diçe û çawa cewherên di nav xwe de derdixe holê”. Hewildanê Bedîuzzeman hemû vala diçin û van hewildanê wî bêencam dimînin. Rêvebiriya Osmanlî, ji bona van hêvî û daxwaziyên Bedîuzzeman, wî davêjin timarxanê. Bedîuzzeman di timarxanê da dema tê muayenekirin, ji dixtor ra wûsa dibêje: “Ey Dixtor! Tu min gohdarî ke! Wexta ku tu min muayene dikî, bila bala te li ser van noqteyan be: ‘Ez li çiyayên Kurdistan'ê mezin bûme. Ewê ku birastî jî nexweş in, Dixtor in. Bi raporên xwe dînîtiya xwe nîşan didin. Ey dixtor! Pêşî van neçaran tedawî bike. Paşê were min tedavî bike’.” Li ser van gotinên Bedîuzzaman, dixtor wûsa go: "Heger ku vî mirovê jî dîn be, li cîhanê kesek baqil nemaye".

Bedîuzzeman Seîd-ê Kurdî demek di nava ciwata(cemîyet) Îttîhat û Teraqqî’yê da dixebite. Piştî Meşrûtiyetê fahm dike ku ciwata Îttîhat û Teraqqî'yê fikr û ramanên nijadperest diparêzin û girêdana wan bi Masonan ra heye, li hemberê ciwata Îttîhad û Teraqqî, di nava refên ciwata Kurt Teavun û Teraqqî'yê de cî digre û sazgeriya ciwatê dike.

Di vê heyamê da nivisên Bedîuzzeman di rojnameyan de û di Kovarên "Tanîn, Volkan, Şark, Kurdistan û Serbestî'yê da dihatin weşandin. Di 31'ê Adar a sala 1909'an de provakasyona 31'ê Adar'ê tê amadekirin. Dewlet vê provakasyonê dike bahane û 15 heb Alimên mezin digre. Bedîuzzeman jî tê girtin. Dadgerê Mahkemê ji Bedîuzzeman dipirse: "Tu jî şerîatê dixwazî?". Bedîuzzeman bersivek wûsa dide: "Bila hezar canê min fedayê heqîqetek Îslamî be". Bedîuzzeman ji bo xwe cezaya dardakirinê texmîn dikir. Lêbelê dadger biryara ber danê da. Wexta ku derket mahkemê li ber girseya gel wûsa go: "Ji bo zaliman bijî dojeh". Girseya gel, bi vê dirûşmê meşiya.

Bedîuzzeman di sala 1910'an da vedigere Kurdistan'ê. Diçe herêma Amed, Bedlîs, Mûş û Ruha'yê û diçe serdana eşîran. Ustad di sala 1911'an de çûye Emewî'yê ku li Şam'ê ye. Li vê derê li ser mijara Pirsgirêkên Ommeta Îslamî û li ser mijarên civakî, ramyarî û aborî sekiniye. Û di vê derbarê da çareseriyên xwe yên şexsî pêşkeşê Mislimanan kiriye.

Di sala 1914'an da Şerê Cîhana Yekemîn derket. Bedîuzzeman bi daxwaziya xwe dibe fermandarê Alaya Wan û Bedlîs'ê. Di nav eniya şer da cî digre û şer dike. Di sala 1916'an da di parastina Bidlîsê da Bedîuzzeman dikeve destê Rûsan. Wî dibin qampa Kostrûm'ê. Du sal li Sibîrya'yê di bin dest da maye. Dema ku Bedîuzzeman di bin esaretê da bû, bi perwerdehiya hevalên xwe mijûl dibû. Rojêk fermandarê Rus ê eniya Qafqas, Nîkolay Nikolayavîç di nava girtiyan da digeriya. Herkes li hemberê fermandarê Rûsya'yê rabûn piyan; lê Bedîuzzeman ranebû. Li ser vê yekê, fermandar hêrs bû û ji Bedîuzzeman pirsî: "Tu ji bona çi ranabî piyan?" Bedîuzzeman bersivek wûsa da: “Ez Alim im. Li ber xeyrîmisliman ranabim piyan”. Fermandarê Rusya'yê vê gotinê ji xwe re wekî heqaretek hesiband û ferman da ku bila Dîwana Herbî damezrînin. Dadgeh, ji bo Bedîuzzeman biryara cezayê dardakirinê da. Bedîuzzeman bi dilfirehî ji wan ev tişt xwest: "Ezê du qamet nimêj bikim". Fermandar, berxwedana Ustad dibîne û fahm dike ku helwesta Bedîuzzeman ji ber bîrûbaweriya wî ye. Ji Bedîuzzeman lêborîna xwe dixwaze û vê biryarê diguherîne. Bedîuzzeman di 17'ê Cotmeh a sala 1917'an da li Rûsya'yê girtî bû. Şoreşa 17'ê Cotmeh'ê pêk tê. Bedîuzzeman di vê rewşa tevlihev da fîrar dike. Ji ser rêya Petersbûrg, Warşova û Vîyana'yê ve diçe Stembolê. Bedîuzzeman li Stembolê bi Seyyîd Evdilqadir re di nava xebatên damezrandina "Kurdistan Tealî Cemîyetî" da cî digre. Bi her awayî alîkarî û piştgirî dide vê civatê û di nava vê civatê da xebat û tekoşînek çalak dide.

Di sala 1922'an da ji bona ku di meclîsê da biaxive, wî dawetê meclîsê kirin. Bedîuzzeman mêze kir ku pirî sîyasetmedar nimêj nakin. Li ser vê yekê Bedîûzzaman, bigiştî qala giringiya îbadetan, bi taybetî jî qala nimêjê kir. Serokê meclîsê M. Kemal ji ber axaftinê bêzar bû û bêzariya xwe anî ziman. Li ser axaftina M. Kemal, Bedîuzzeman hêrs dibe û wûsa bersivek dide: "Paşa paşa! Di kaînatê de heqîqeta herî mezin îman e. Piştî îmanê nimêj e. Ewê ku nimêj neke xayîn e. Hukmê xayîna merdûtî ye. Hukmê merdûtan jî kuştin e". M. Kemal li ser vê bûyerê ji Bedîuzzeman ra sîyasetmedariyê (mebûs) û waîziyê teklîf dike. Bedîuzzeman vê pêşniyarê napejirîne. Têkiliyê xwe yên bi hukumetê ra dibirre û diçe Wan'ê.

Di sala 1924'an da Serokên Rêxistina Azadî, Yusuf Zîya û Xalidê Cîbranî bi komp loyek tên dardakirinê. Digihîjin merteba şehadetê. Şêx Seîd, li ser şehadeta Yusuf Zîya û Xalidê Cîbranî dibe serokê Rêxistina Azadî. Şêx Seîd li Wan'ê bi Bedîuzzeman ra hevdîtinek pêk tîne û wî dawetê serhildanê dike. Bedîuzzeman vê teklîfê bi kêfxweşî dipejirîne. Li ser vê yekê Bedîuzzeman ji bona ku amadehiya cîhadê bike, diçe Ruha'yê.

Di sala 1925'an da serhildana Şêx Seîd bi sazkirina provakasyonek ve zû dest pê kir. Şêx Seîd û hevalên wî têk çûn. Li ser têkçûna serhildana Şêx Sêîd, di navbera Şêx Sêîd û Bedîuzzeman de têkilî hat birrîn. Piştî têkçûna serhildana Şêx Sêîd, bi hezaran gund ji aliyê dewletê ve hatin şewitandin. Bi hezaran Kurd hatin koçber kirin û hatin kuştin. Bi kurtasî dewleta Tirkiyê piştî têkçûna serhildana Şêx Seîd, li Kurdistanê dest bi operasyona tevkujî, komkujî, îmha û înkarkirinê kir. Bedîuzzeman ji ber ku piştgirî û alîkariyê daye serhildana Şêx Sêîd û beşdarê serhildanê bûye, tê darizandin û wî nefiyê Bûrdûr'ê dikin. Li ser mijara serhildana Şêx Seîd Kovara "Dava" bi Evdilmelîk Firat re hevpeyvînek pêk tîne. Firat di vê hevpeyvînê da vana tîne ziman: "Rojek ez çûm serdana Bedîuzzeman. Wî ji min ra xewna xwe wûsa qal kir: Min dî ku kalê te (qala Şex Saîd dike) hat ber min. Min jê ra got ku: 'Ka! meyê bi hevudû re li hember dijmin şer bikirana?' Hinekî tebessûm kir û wûsa go: 'Min peywira xwe anî cî îcar jî dora te ye'.” Dîsa di vê hevdîtina Bedîuzzeman û Evdilmelîk Fırat de Bedîuzzeman ji Fırat ra wûsa dibêje: “Şex Saîd gihîştiye merteba şehadetê û şehîd bûye”.

Jiyana Bedîuzzeman di nava îlm, îbadet û tekoşînek dijwar da derbas bûye. Ustad, bigiştî ji bona Ommetê, bitaybetî jî ji bona Gelê Kurd pir xebitiye û her dem tekoşînek Îslamî daye. Bedîuzzeman ji bo ku biçe li ser goristana Hz. Îbrahîm di 21'ê Adar'ê da çû Ruha'yê. Li Ruha'yê di 23'yê Adar a sala 1960 da wefat kir. Di dawiya vê nivisê da em soz didin Bedîuzzeman ku emê rêya wî bişopînin û ji bo bicîanîna armancên wî bixebitin.

"Ruhê te Şad be Ustad. Ciyê de bihuşt be.” (Amîn)