Îmam Xezalî

Nevzat BAYINDIR
Mizgîn/Hêjmara 41

Di ola Îslamê de gellek mele, şêx û mirovên rewşenbîr hene. Vana bi salan alîkariya ola Îslamê kirine. Kî di dema Pêxemberê (s.X.l.) me de hebûye xwe nîşan daye û ji bo ola Xwedê canê xwe, malên xwe feda kiriye. Wan mirovên ku ji riya Pêxemberê (s.X.l.) me neqetiyane û riya wî (s.X.l.) şopandine, her tim ji bo riza Xwedê xebitîne û gellek mirovan hişyar kirine, hebûne. Ger em li dîrokê lêkolînek bikin, em dikarin navê wan zanayên bihêz bibînin.
Di dema Pêxemberê (s.X.l.) me de; Hz. Ebû Bekir, Hz. Umer, Hz. Elî, Hz. Se'd kurê Muaz û hwd. Li dû Pêxemberê (s.X.l.) me: Şêx Seîd, Seîdê Kurdî, Îbn Teymiyye, Îmam Şafî û hwd. Ji riya rast neqetiyane û ji bo ola Îslamê ji bo riza Xweda her tim xebitîne. Ji van zana û ronakbîran yek jî Îmam Xezalî ye.

Îmam Xezalî, li Îranê bajara Tûsê, di bajaroka Gazal de di sala 1058 (k. 450)'an de ji dayik bûye. Bavê wî zatek belengaz û salih bû. Qet ji sohbetên aliman venediqetiya. Çiqas ji destê wî bihata ji wan re alîkarî dikir û xizmeta wan dikir. Dema şîretên aliman guhdarî dikir, digiriya û bi lawayî ji Xwedê ewladek salih dixwest. Bavê wî heriyê kom dikir û di dikana xwe ya bajara Tûsê de difirot. Dema fam kir ku mirina wî nêz bûye, gazî her du kurê xwe; Muhemmed Xezalî û Ehmed kir. Wan radestê hevalê xwe kir û pişt re hosiya xwe wusa daxuyand:

"Ez bi xwe nebûm alim. Di vî rê de nehatim kemalê. Mebesta min, mertebeyê ku min revandiye ji bo ku di van kurên min de hasil bibin alîkariya we ye. Pere û erzaqên ku min hiştiye, ji bo xwendina wan xerç bike!"
Hevalê wî hosiya wî bi cih anî. Heta pere û malên bavê wan biqede, ji bo gihîştina wan xebitî. Dû re ji wan re wusa got: "Perê ku bavê we ji we re hiştibû, min ji bo xwendin û hevotina we xerç kir. Ez belengaz im, perê min tune. Ez nikarim alîkariya we bikim. Lê çareseriyê, ez di çûndina weya medresê de dibînim. Li ser viya her du bira çûn medresê û gihîştin mertebeya alimên bilind.

Zanistiya Wî:
Îmam Xezalî, di zarokatiya xwe de hinek fiqhê di welatê xwe de xwend. Pişt re çû Curcanê. Demek li ba Mele Ebû Nasr Îsmaîlî fêr girt. Dû re vegeriya Tûsê. Dema ji Curcanê vedigeriya li Tûsê bûyerek hat serê wî.
Îmam Xezalî, wî bûyerê wusa qal dike:

"Di rê de komek rêbirr derketin hemberê me. Hemî tiştên li ba min girtin û çûn. Ez li dû wan çûm û min ji wan re lawa kir: "Nivîsên minên fêrê bidin min. Ew kêrî we nayên." Serokên wan ji min pirsî: "Ev çi nin, tiştên çawa ne?" Min jî got: "Ew nivîsên minên fêrê ne. Ez ji bo hînê wan bibim ji welatê xwe veqetiyam, çûm welatên xerîb." Serokê rêbiran keniya û wusa got; "Tu çawa îddîa dikî ku van tişta dizanî, dema em wan ji te bistînin, tuyê bê zanistî bimînî." Pişt re wan da min. Dû re ez wusa fikirîm; "Xweda Teala ji bo ku min îqaz bike di rê de wan derxist hemberê min û wan wusa da xeberdan." Dema hatim Tûsê bi hemî hewldana xwe min sê sal xebat kir û wan nivîsên ku min di Cûrcanê de girtibû hemî ji ber kir. Hatibûm rewşekê wusa ku, rêbir derketana ber rêya min û hemî nivîsên min ji min bigirtana jî tu zirarek nedigihîşt min.

Sê sal li welatê xwe ma û pişt re çû Nîşabûrê. Nîşabûr ew dem navenda zanistî û çandê bû. Ji mirovên zanistiyê wê demê bû xwendekarê Îmamul Heremeyn Ebul Mealî el Cuweynî. Dema mamosteyê wî jîrbûn û feraseta wî dîtin, bi wî pirtir eleqedar bûn. Li vir bi îlmên hedîs, fiqih, kelam, dad û munazara hîn bû. Mamosteyên wî yên sereke ev in: Ebû Hemîd er-Rezeqanî, Ebûl Huseyn el-Merzewî, Ebû Nasr el-Îsmaîl, Sehl el Merzewî, Ebû Yûsuf en-Nessac.

Dema xwendina xwe li Nîşabûrê qedand, li ser daweta wezîrê Selçûkî Nîzamulmulk çû Bexdayê. Hemî alimên jîrên li wir, li feraseta Îmam Xezalî şaş mabûn. Ji bo ola Îslamê xebatên pirr xweş dikir, ji ber vî yekê wezîrê Selçukî Nizamulmulk, wî da serokatiya zanîngeha Nîzamiyê. Wexta Îmam Xezalî hat serê zanîngehê li wir hemî îlmên pêwist bi sê sed xwendekaran da hînkirin. Hejmarên xwendekarên wî nayên jimartin, lewra zaf zêde ne. Wan mirovên ku ji wî perwerde bûne, ji bo ola Îslamê xebatên pirr xweş danîne holê. Hinek xwendekarên wî vana ne: Ebû Mensûr Muhemmed, Muhemmed Esad et-Tûsî, Ebûl Hesen el-Belensî, Ebû Ebdullah Cumert el-Huseynî. Ji alî din, Îmam Xezalî, pirtûkan dinivisî û ji alî ehlê îlmê, mirovên dugelê û ji alî gel pirr hurmet dîtibû. Wan salên ku zanîngeha Nîzamiyê de bû pirtûkên Kîtabul-Basît-fil furu, Kitabul Wesît, Meahizul Hilaf nivisî.

Di tesawwûfê de murşîdê Îmam Xezalî Ebû Elî Farmedî bû. Li ba wî hat kemalê, di îlmên zahîr de mezin û bêheval bû û di îlmên tesawwûfê de jî di demek kurt de bû murşîd. Xeynê vana jî di zanîngeha Nîzamiyê de fêr da û pişt re vegeriya Tûsê. Salên xwe yên dawî li Tûsê derbas kir. Li vir di nêzê mala xwe de medreseyek û tekkeyekî çêkir. Rojên xwe bi îrşadkirina mirovan derbas dikir.

Ji ola Îslamê re têkariya Îmam Xezalî pirr çêbûye. Fêr daye hezar mirovan, pirtûkên biwate û bi fêr nivîsiye. Pirtûkên Îmam Xezalî hezar mirovan hişyar kiriye. Bi taybetî pirtûka wî ya "Îhyau Ulumîd Dîn" li ser gellek mirovan bandor hiştiye.

Hejmara pirtûkên Îmam Xezalî diyar nîn e. Lê dibêjin ji hezarê zêdetir e. Van pirtûkên ku wî nivîsiye hemî jî dema mirov bixwîne li ser mirov bandor dike. Hemî di wî wesfê de ne. Di sala 1959'an de Ordiyarnûs profesorê Alman pirtûkên Îmam Xezalî xwendiye û bi wî xwendinê evîna ola Îslamê ketiye dilê wî. Paşê pirtûkên Îmam Xezalî wergerê Almanî kiriye û bûye misliman.

Îmam Xezalî, di sala 1111'an de, meha Cemaziyel ewwel, roja duşemê zikr kir û Qur'anê xwend, di şefeqa wî de jî destnimêj girt û nimêj kir. Dû re ji yên ba xwe kefen xwest. Kefenê maçî kir û di ser û çavê xwe da. Paşê da ser serê xwe û wusa got:

"Ey Rebbê min, Malikê min! Fermana te li ser ser û çavê min."

Çû gora xwe. Di gora xwe de ev car hin pirtir ma. Derneket derve. Li ser viya ji yên li wir bûn sê mirov ketin hundir. Û dîtin ku Îmam kefenê xwe li xwe kiriye. Berê xwe vegerandiye qîblê û giyanê xwe wusa radest kiriye.

Îmam Xezalî hosî kiribû ku Şêx Ebû Bekr en-Nessac wî bike qebra wî. Şêx, vî hosiya wî anî cih û wî kir qebra wî. Lê dema ji qebrê derket rûyê şêx guherîbû, ser û çavê wî zer dikir. Ê ku li wê derê bûn sedema wî ji wî pirsîn. Şêx cara yekemîn bersiv neda lê dema heter kirin şêx wusa bersiv da: "Dema min termê Îmam kir gorê, ji alî qiblê destek bi nûranî derket û hêdîka ji min re wusa got: "Destê Muhemmed Xezalî têxe destê Muhemmed Mustafa (sav)". Min jî tiştê ku ji min hat xwestin kir. Ji ber vî yekê dema ez ji gorê derketim rûyê min wusa bû.

Xweda rehma xwe lê ke, Îmam Xezalî alimek pirr zana û birûmet bû. Di derheqê wî de tê gotin ku ew muceddîdê dema xwe ye. Ji bo ola Îslamê xebatên pirr xweş daniye holê û pirtûkên pirr xweş nivîsiye. Alimên dema wî û yên li dû wî hatine rave kirine ku pirtûkên wî ji bo îlmên Îslamî çavkaniyek pirr mezin e. Lê piştê wefata Îmam Xezalî îstîlaya ku ji alî Moxol hatibû çêkirinê, hezar pirtûkxane hatibû şewitandin û xerakirin. Di nav van pirtûkan de berhemên Îmam Xezalî jî hebûn û bi vî awayê ji pirtûkan beşek mezin hatibû wendakirin. Ji ber viya heta roja me hejmarê berhemên Îmam Xezalî nehatiye hînbûn û dinya zanistiyê vî kêmasiya xwe neqedandiye.

Xweda rehma xwe lê bike. Xweda jê razî be!..

Em dema li dîroka xwe dinêrin bi alimên pirr hêja re rû bir û dimînin. Hemî jî ji bo ola Îslamê xebat kirine, lêdan xwarine, tade dîtine, lê dev ji doza xwe bernedane. Her tim me ji tarîtiyê derxistine ronahiyê. Her tim ji me re bûne serok, pêşeng û rêber. Di hedîsek Pêxemberê me de (s.X.l.) jî di derheqê aliman de wusa tê gotin: "Alim warisê Pêxemberan in." Pêxemberê me (s.X.l.) nirxa aliman wusa diyar dike. Divê em jî bi vî nirxdayînê jiyana wan baş fam bikin, wan ji xwe re wek mînak û rêber bigrin û her dem li ser riya wan a rast bimeşin.